Phương pháp tiếp cận dựa trên rủi ro khi kiểm toán BCTC của ngân hàng thương mại

Vận dụng phương pháp tiếp cận dựa vào rủi ro, một phương pháp tiếp cận hiện đại vào cuộc kiểm toán BCTC ngân hàng thương mại (NHTM).

Lựa chọn phương pháp tiếp cận kiểm toán báo cáo tài chính (BCTC) là một trong những nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến kết quả của cuộc kiểm toán BCTC. Nếu kiểm toán viên (KTV) áp dụng phương pháp tiếp cận kiểm toán không phù hợp thì khả năng thất bại của cuộc kiểm toán sẽ tăng lên. Các thất bại này, có thể dẫn đến giảm sút uy tín, bị kiện tụng hoặc lãng phí về công sức, tiền của. Bài viết trao đổi về việc vận dụng phương pháp tiếp cận dựa vào rủi ro, một phương pháp tiếp cận hiện đại vào cuộc kiểm toán BCTC ngân hàng thương mại (NHTM).

Phương pháp tiếp cận dựa trên rủi ro trong cuộc kiểm toán BCTC NHTM

Kiểm toán BCTC NHTM là quá trình KTV kiểm tra và đưa ra ý kiến về mức độ trung thực, hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu về BCTC của NHTM.

Hiện nay, khi tiến hành cuộc kiểm toán BCTC NHTM, tuy mức độ áp dụng không giống nhau nhưng hầu hết các tổ chức kiểm toán đều đã áp dụng phương pháp tiếp cận kiểm toán dựa trên rủi ro. Sở dĩ các tổ chức kiểm toán đều áp dụng phương pháp tiếp cận này, vì đây là phương pháp tiếp cận hiện đại, giúp KTV có thể tổ chức một cuộc kiểm toán có tính chiến lược, tính hệ thống, tính hiệu quả và phù hợp với hệ thống chuẩn mực kiểm toán hiện hành.

Với phương pháp tiếp cận dựa vào rủi ro, quá trình kiểm toán BCTC NHTM là quá trình KTV xác định và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu trên BCTC NHTM. Từ đó, thực hiện các biện pháp để xử lý đối với các rủi ro đã đánh giá. Cách tìm hiểu của KTV là từ “đỉnh đến đáy” (top down approach). Từ “đỉnh” ở đây đề cập đến các hoạt động hàng ngày (day-to-day operations) của NHTM như: Hoạt động tín dụng, hoạt động huy động vốn, hoạt động thanh toán, hoạt động đầu tư, hoạt động kinh doanh ngoại hối,.... Từ “đáy” đề cập đến BCTC NHTM. Từ đó, với phương pháp tiếp cận rủi ro, đòi hỏi KTV phải xác định các rủi ro chủ yếu hàng ngày mà NHTM phải đối mặt, xem xét các tác động của những rủi ro này đối với BCTC, và sau đó lên kế hoạch thiết kế và thực hiện các thủ tục kiểm toán phù hợp để xử lý các rủi ro này. Vì vậy, phương pháp tiếp cận này còn được gọi là "phương pháp tiếp cận rủi ro kinh doanh”. Sau đây, tác giả xin làm rõ hơn việc vận dụng phương pháp này vào các giai đoạn của quy trình kiểm toán BCTC NHTM như sau:

1. Trong giai đoạn lập kế hoạch kiểm toán

Mục tiêu của giai đoạn này là, KTV phải xác định và đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu thông qua hiểu biết về NHTM và môi trường hoạt động của NHTM, trong đó có KSNB để làm cơ sở lập chiến lược kiểm toán tổng thể và kế hoạch kiểm toán. Từ đó xác định nội dung, lịch trình và phạm vi của các thủ tục kiểm toán phù hợp để xử lý các rủi ro đã đánh giá. Các nội dung KTV cần tìm hiểu để xác định và đánh giá rủi ro bao gồm:

a) NHTM và môi trường hoạt động của NHTM: Ngành nghề kinh doanh, các quy định pháp lý và các yếu tố bên ngoài khác, bao gồm cả khuôn khổ về lập và trình bày BCTC được áp dụng; Đặc điểm về lĩnh vực hoạt động, loại hình sở hữu và bộ máy quản trị, các hình thức đầu tư mà NHTM đang và sẽ tham gia, cơ cấu tổ chức kinh doanh và quản lý, cơ cấu nguồn vốn đầu tư. Các thông tin này sẽ giúp KTV hiểu được các nhóm giao dịch, số dư tài khoản và thông tin thuyết minh cần được trình bày trên BCTC NHTM; Các chính sách kế toán mà NHTM lựa chọn và áp dụng. Đồng thời, đánh giá sự phù hợp của các chính sách này. Mục tiêu, chiến lược của NHTM và những rủi ro kinh doanh có liên quan mà có thể dẫn đến rủi ro có sai sót trọng yếu trên BCTC NHTM. Trong giai đoạn này, KTV đặc biệt cần tìm hiểu về các rủi ro và việc quản lý rủi ro của NHTM để ngăn ngừa, phát hiện và xử lý các rủi ro như: Quản lý tài sản nợ có; Quản lý rủi ro thanh khoản; Quản lý rủi ro lãi suất; Quản lý rủi ro tín dụng; Quản lý rủi ro thị trường; Quản lý rủi ro hoạt động,...

b) Kiểm soát nội bộ của NHTM: KTV phải tìm hiểu các thành phần của KSNB của NHTM liên quan đến cuộc kiểm toán BCTC NHTM gồm: Môi trường kiểm soát; quy trình đánh giá rủi ro của NHTM; Hệ thống thông tin liên quan đến việc lập và trình bày BCTC, bao gồm các quy trình kinh doanh có liên quan, và trao đổi thông tin; Các hoạt động kiểm soát liên quan đến cuộc kiểm toán và Giám sát các kiểm soát. Việc tìm hiểu về các thành phần của KSNB, sẽ giúp KTV xác định các rủi ro kinh doanh liên quan tới mục tiêu lập và trình bày BCTC NHTM, ước tính mức độ rủi ro, đánh giá khả năng xảy ra rủi ro. Từ đó, quyết định các hành động thích hợp đối với các rủi ro đó.

c) Các thủ tục giúp KTV đánh giá rủi ro bao gồm:

- Phỏng vấn Ban giám đốc và các cá nhân khác trong NHTM mà theo xét đoán của KTV có khả năng cung cấp thông tin hỗ trợ cho việc xác định rủi ro có sai sót trọng yếu do gian lận hoặc nhầm lẫn.

- Thực hiện thủ tục phân tích các thông tin tài chính và phi tài chính, nhằm giúp KTV xác định các đặc điểm của NHTM mà KTV chưa biết, xác định sự tồn tại của các giao dịch, sự kiện bất thường, các số liệu, tỷ trọng và xu hướng có thể là dấu hiệu của các vấn đề có thể ảnh hưởng đến cuộc kiểm toán. Đây là cơ sở để phát hiện những rủi ro có sai sót trọng yếu, đặc biệt những rủi ro có sai sót trọng yếu do gian lận.

- Quan sát và điều tra các hoạt động của NHTM, các tài liệu (kế hoạch và chiến lược kinh doanh của NHTM), hồ sơ, tài liệu hướng dẫn về KSNB của NHTM; các loại báo cáo của Ban giám đốc và Ban quản trị NHTM lập; quan sát cơ sở hạ tầng, máy móc, thiết bị của NHTM,...

2. Trong giai đoạn thực hiện kiểm toán

Mục tiêu của giai đoạn này là, KTV phải thu thập đầy đủ bằng chứng kiểm toán thích hợp liên quan đến các rủi ro có sai sót trọng yếu đã được đánh giá, thông qua các biện pháp xử lý tổng thể đối với các rủi ro có sai sót trọng yếu đã được đánh giá ở cấp độ BCTC và các thủ tục kiểm toán đối với rủi ro có sai sót trọng yếu, đã được đánh giá ở cấp độ cơ sở dẫn liệu.

a) Thực hiện các biện pháp xử lý tổng thể đối với các rủi ro có sai sót trọng yếu đã được đánh giá ở cấp độ BCTC NHTM bao gồm:

- Nhấn mạnh với nhóm kiểm toán về sự cần thiết phải duy trì thái độ hoài nghi nghề nghiệp.

- Bổ nhiệm các thành viên nhóm kiểm toán có kinh nghiệm hoặc kỹ năng chuyên môn đặc biệt, hoặc sử dụng chuyên gia về lĩnh vực Tài chính, Ngân hàng, định giá tài sản, công nghệ thông tin,...

- Tăng cường hoạt động giám sát.

- Thực hiện những thay đổi chung đối với nội dung, lịch trình và phạm vi các thủ tục kiểm toán để thu thập được bằng chứng kiểm toán thuyết phục hơn.

- Trường hợp môi trường kiểm soát của NHTM không hiệu quả, thì KTV cần thực hiện thêm các thủ tục kiểm toán vào giai đoạn cuối kỳ thay vì giữa kỳ, thu thập thêm các bằng chứng từ các thử nghiệm cơ bản hoặc mở rộng phạm vi kiểm toán ra nhiều địa điểm, chi nhánh ngân hàng hơn.

b) Thực hiện các thủ tục kiểm toán (thử nghiệm kiểm soát và thử nghiệm cơ bản) đối với rủi ro có sai sót trọng yếu đã được đánh giá ở cấp độ CSDL.

- Thực hiện các thử nghiệm kiểm soát: Nhằm thu thập đầy đủ bằng chứng kiểm toán thích hợp về tính hữu hiệu của hoạt động kiểm soát có liên quan, nếu khi đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu ở cấp độ CSDL. KTV kỳ vọng rằng, các kiểm soát hoạt động hiệu quả hoặc nếu chỉ thực hiện các thử nghiệm cơ bản thì không thể cung cấp đầy đủ bằng chứng kiểm toán thích hợp. NHTM có số lượng giao dịch khổng lồ cùng với hệ thống KSNB được thiết kế, thực hiện và duy trì khá hiệu quả. Do đó, trong cuộc kiểm toán BCTC NHTM, KTV thường sẽ phải thực hiện nhiều thử nghiệm kiểm soát với phạm vi khá rộng. Để thực hiện các thử nghiệm kiểm soát, KTV sẽ áp dụng thủ tục phỏng vấn kết hợp với các thủ tục khác như kiểm tra, quan sát hoặc thực hiện lại.

- Thực hiện các thử nghiệm cơ bản: Cho dù kết quả đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu như thế nào, KTV vẫn phải thực hiện các thử nghiệm cơ bản đối với từng nhóm giao dịch, số dư tài khoản và thông tin thuyết minh trọng yếu trên BCTC NHTM, vì việc đánh giá rủi ro của KTV là mang tính xét đoán. Do đó, KTV có thể không phát hiện ra tất cả rủi ro có sai sót trọng yếu và do có những hạn chế tiềm tàng trong KSNB của đơn vị được kiểm toán. Để thực hiện các thử nghiệm cơ bản, KTV có thể chỉ thực hiện các thủ tục phân tích cơ bản hoặc chỉ kiểm tra chi tiết hoặc kết hợp các thủ tục phân tích cơ bản và kiểm tra chi tiết để xử lý đối với rủi ro đã đánh giá. Các thử nghiệm cơ bản thường được thực hiện để phát hiện các rủi ro có sai sót trọng yếu trên các loại giao dịch, số dư tài khoản, thông tin thuyết minh của các khoản cho vay, các khoản tiền gửi của khách hàng, các khoản đầu tư, các khoản thanh toán,...

3. Trong giai đoạn kết thúc kiểm toán

Mục tiêu của giai đoạn này là, KTV phải đưa ra kết luận về tính trung thực, hợp lý của BCTC của NHTM. Để đạt được mục tiêu này, trước khi đưa ra kết luận về cuộc kiểm toán, KTV phải căn cứ vào các thủ tục kiểm toán đã thực hiện và bằng chứng kiểm toán thu thập được để xem xét việc đánh giá rủi ro có sai sót trọng yếu ở cấp độ CSDL có còn phù hợp hay không. Khi thông tin mà KTV thu thập được, có thể có sự khác biệt đáng kể so với thông tin được sử dụng làm cơ sở cho việc đánh giá rủi ro (ví dụ mức độ sai sót mà KTV phát hiện khi thực hiện thử nghiệm cơ bản, có thể làm thay đổi xét đoán chuyên môn của KTV về đánh giá rủi ro và có thể cho thấy, khiếm khuyết nghiêm trọng trong KSNB. Các thủ tục phân tích được thực hiện trong giai đoạn soát xét tổng thể của cuộc kiểm toán, có thể cho thấy rủi ro có sai sót trọng yếu chưa được phát hiện trước đó,...) thì KTV có thể cần đánh giá lại các thủ tục kiểm toán đã lập kế hoạch dựa trên việc xem xét lại các rủi ro đã được đánh giá đối với tất cả hoặc một số nhóm giao dịch, số dư tài khoản, hoặc thông tin thuyết minh trên BCTC NHTM và những CSDL có liên quan.

Cuối cùng, KTV phải đưa ra kết luận về tính đầy đủ, thích hợp của bằng chứng kiểm toán đã thu thập để đạt được sự đảm bảo hợp lý rằng liệu BCTC NHTM xét trên phương diện tổng thể, có còn sai sót trọng yếu do gian lận hoặc nhầm lẫn hay không. Từ đó, giúp KTV đưa ra ý kiến kiểm toán thích hợp.

Trên đây là một vài trao đổi về việc vận dụng phương pháp tiếp cận kiểm toán, dựa trên rủi ro trong cuộc kiểm toán BCTC NHTM, nhằm làm rõ thêm lý luận và thực tiễn phương pháp tiếp cận kiểm toán BCTC nói chung, BCTC NHTM nói riêng, góp phần nâng cao chất lượng cuộc kiểm toán./.

Tài liệu tham khảo

  1. Học viện Tài chính, (2008), Giáo trình Kiểm toán BCTC, NXB Tài chính.
  2. Học viện Tài chính, (2012), Giáo trình Quản trị Tín dụng NHTM, NVB Tài chính.
  3. Các Tạp chí và trang web về Tài chính, Ngân hàng, Kế toán, Kiểm toán
  4. Alvin Arens, Randal.J.Elder, Mark S.Beasley (2012), Auditing and Assurance service: integrated approach, Prentice Hall.
  5. Brian Pine (2008), A risk-based approach to auditing financial statements, ACCA.
Khuyến nghị:

Để có ý kiến tư vấn chính xác và cụ thể hơn, Quý vị vui lòng liên hệ với các chuyên gia kế toán của Kế toán 68 qua Tổng đài tư vấn:
Mr Thế Anh : 0981 940 117
Email: tvketoan68@gmail.com